W praktyce upadłości konsumenckiej często spotykamy się z tym, że dłużnicy próbują „uchronić” majątek przed likwidacją na potrzeby zaspokojenia wierzycieli, dokonując darowizn lub innych przesunięć majątkowych (np. sprzedaży za cenę rażąco zaniżoną) na rzecz osób bliskich. Należy jednak pamiętać, że tego typu czynności bardzo często są bezskuteczne wobec masy upadłości – z mocy prawa albo po wydaniu stosownego orzeczenia. Poniżej wyjaśniamy, kiedy i dlaczego tak się dzieje, oraz jakie są konsekwencje.
Rola syndyka – kontrola czynności i ochrona wierzycieli
Po ogłoszeniu upadłości konsumenckiej zarząd nad majątkiem upadłego przejmuje syndyk. W ramach ustawowych kompetencji syndyk:
- analizuje czynności rozporządzające majątkiem dokonane przez upadłego przed ogłoszeniem upadłości oraz w toku postępowania,
- ocenia, czy prowadziły one do pokrzywdzenia wierzycieli upadłego,
- korzysta z narzędzi weryfikacyjnych (m.in. zapytań do organów podatkowych), które pozwalają precyzyjnie odtworzyć bieg zdarzeń i ustalić rzeczywisty stan majątku upadłego.
W praktyce „ukrycie” czynności przed syndykiem jest znikomo realne i generuje dodatkowe ryzyka dla upadłego oraz osób trzecich.
Art. 127 prawa upadłościowego – bezskuteczność z mocy prawa
Zgodnie z art. 127 Prawa upadłościowego, bezskuteczne wobec masy upadłości są czynności rozporządzające majątkiem dokonane w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli:
- miały charakter nieodpłatny (np. darowizna), lub
- były odpłatne, lecz rażąco nieekwiwalentne (świadczenia stron nie pozostają w zbliżonej wartości).
Skutek: bezskuteczność następuje automatycznie (ex lege) – co do zasady bez potrzeby orzeczenia sądu. Z perspektywy masy upadłości czynności takie traktuje się, jakby ich nie było, a przedmiot czynności wraca do masy upadłości i służy zaspokojeniu wierzycieli.
Art. 128 prawa upadłościowego – bezskuteczność na mocy postanowienia sędziego komisarza
Przepis art. 128 Prawa upadłościowego chroni masę upadłości przed transferem aktywów w „bezpieczne” kręgi rodzinne. Przewiduje on możliwość ubezskutecznienia czynności odpłatnych dokonanych przez upadłego w okresie 6 miesięcy przed złożeniem wniosku o upadłość:
- z osobami bliskimi (m.in. małżonkiem, zstępnymi, wstępnymi, rodzeństwem, konkubentem);
- ze spółkami powiązanymi (gdy upadły jest członkiem zarządu, jedynym wspólnikiem lub akcjonariuszem, lub gdy w organach/wspólnikach są osoby mu bliskie)
Skutek: uznanie czynności za bezskuteczną na skutek postanowienia sędziego-komisarza. kapitałowe.
Art. 527 i n. kc skarga pauliańska — ścieżka równoległa
Niezależnie od regulacji upadłościowych, czynności dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli można kwestionować w trybie skargi pauliańskiej:
- Przesłanki: dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia wiedziała o tym lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.
- Darowizny: gdy osoba trzecia uzyskała korzyść bezpłatnie, wierzyciel (w upadłości – co do zasady syndyk) może żądać bezskuteczności nawet wtedy, gdy osoba trzecia nie miała wiedzy o pokrzywdzeniu.
- Terminy: powództwo można wytoczyć w ciągu 5 lat od czynności. Po 2 latach od ogłoszenia upadłości syndyk może powołać się na bezskuteczność już tylko w formie zarzutu.
- Legitymacja: w postępowaniu upadłościowym wyłączną legitymację czynną do dochodzenia bezskuteczności wobec osób trzecich posiada syndyk, który występuje w interesie ogółu wierzycieli upadłego.
Skutek bezskuteczności – przywrócenie majątku do masy (art. 134 prawa upadłościowego)
Zgodnie z art. 134 ust. 1 zd. 1 Prawa upadłościowego, jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna (ex lege lub na mocy orzeczenia):
- to, co ubyło z majątku upadłego albo do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości,
- jeżeli zwrot w naturze jest niemożliwy – do masy wpłaca się równowartość w pieniądzu.
W efekcie darowizny i inne transfery majątku – choć formalnie dokonane – nie ograniczają możliwości zaspokojenia wierzycieli w upadłości.
Praktyczne konsekwencje dla dłużnika i osób trzecich
- darowizny i sprzedaże poniżej wartości z okresu poprzedzającego wniosek o upadłość są wysoko ryzykowne i najczęściej bezskuteczne;
- osoby obdarowane lub nabywcy powiązani muszą liczyć się z koniecznością zwrotu przedmiotu lub zapłaty jego równowartości;
- próby ukrywania majątku mogą wydłużyć postępowanie, zwiększyć koszty i pogorszyć sytuację upadłego.
Upadłość konsumencka nie toleruje sztucznego „odchudzania” majątku przed postępowaniem. Ustawodawca dba o interesy wierzycieli umożliwiając powrót składników majątku upadłego do masy upadłości.
Zanim podejmiesz jakiekolwiek decyzje dotyczące majątku, skonsultuj je z profesjonalistą – niektóre działania mogą przynieść skutki odwrotne do zamierzonych.
Zapraszamy do kontaktu
Zapraszamy na konsultację w kancelarii prawnej g2law w Radomiu przy ul. Bóżnicznej 4 lok 3U.
Nasi specjaliści od upadłości konsumenckiej przeanalizują Twoją sytuację, wskażą bezpieczne i skuteczne rozwiązania oraz przeprowadzą Cię przez procedurę upadłości – od wniosku po plan spłaty.
Magdalena Tomala, radca prawny